Thlarau lamah harh tharna chang sang deuh ten, Pathian lo kal leh na tur hnaih zia leh khawvel a tawp tep tawh thu an sawi cham chi a, Bible hrilh lawkna thleng dik hmuh tur a awm ta fo mai. Khawvel thlirna lam tangin Climate change, Global warming avanga Khawvel in chhiat rup a tawh thei tur thu i lo sawi ve dawn teh ang.
Mihringte kan pung chho zel a, khawvel pawh kan luah khat hneh ta hle mai. Kan mamawh, khawsak a sang chho tial tial a, in leh lo din na tur in leh kan nitin mamawh phuhruk nan ramngaw kan ti sam fai mek zel bawk ani. A tam zawk te lah, mahni nawmna chauh um in, renchen tak a ram leilung hausak na hmang tan`g nge ti lovin, duham tak leh renchenna tel miah lovin an khawsa a. Hmasawnna in a ken tel – industries, factories, dams, deforestation te avangin kan thing leh mau, ramngaw neihchhun te kan ti chhe mek zel zawng a ni hi, chumi nghawng chu Climate change, Global warming te hi an ni.
Thing leh mau, ramngaw te hi boruak thianghlim min petu te an ni a, mihringte`n a an pawimawh zia kan hriat thar leh theih na tur in, United Nation chuan kumin 2011 “International Year of Forests” denchhen in World Environment day (5th June) thupui atan “Forests: Nature at your service” ti a hmang a ni. Ramngaw humhalhna kawng a mihringten tan kan lak a pawimawh zia uar zawk a puan zar a ni mek zel bawk ani.
Mahse, Vanduaithlak takin thing leh mau, ramngaw te pawimawhna chu hre tho mahila, a tam zawk chuan “Hmangaihna” rilru kan pu lo a, thing leh mau te chu kan tan hnawksak an lo nita thin ani. Phut let nei miah lovin, boruak tha kan nunna atana chaw pawimawh ber min pe a, mahse kei ni erawh chuan a thlawn a dawng kan nih vang nge, lawm a humhalh, ngaihhlut a hnek in kan pawngsual zawk si.
Khawvel thiamna Science leh Technology kaltlangin hmasawnna ropui tak tak kan nei – industrialization, urbanization, population growth, dams project. Mahse, tun kan dinhmun han en chuan heng hmasawnna kan tih te hian kan ram leilung hausakna a ti chhe mek zel zawk si. Van thereng ah timna nei miah lovin boruak chhia kan siam chhuak chur chur a, alo thlifim tu tur thing leh maute lah kan sam fai zel bawk si. Khuanu pawh a thin rim ta a niang, Climate change, global warming hmangin mihringte min rawn thawng ta ani hi.
Tunah thing leh mau, ramngaw te chungah kan rilru put dan hian nakin ah kan khawvel awmdan tur chu a rawn hril zel dawn ani. Khawvel hmun sawm a then a hmun khat (one-tenth) pawh hi ramngaw kan nei tawh lo. Food and Agriculture Organization (FAO) chhut dan phei chuan nitin ramngaw 200 square kilometers a zau khawvel hian a hlauh zel ang ani.
Khawvel in kumtin a van boruak a boruak chhia (Carbon Dioxide) a siam chhuah chu 900 million metrics tons a tling phak ani, hei vang hian khawvel boruak pawhin lum lam (global warming) a hmachhawn mek, chumi chuan sik leh sa in thlakthleng (climate change) a rawn hring a, Tam, hun lo taka ruah sur, tui lian, lirnghing etc kan tawh phah ta ani.
Boruak tha min petu leh siamtu thing leh mau kan nei te lah an beitham ta si, tun dinhmun a mithiamte chhut dan in, Photosynthesis kaltlang a thingkung in Oxygen a pek/siam chhuah chu kumtin in 10-20 billion tons in a tla hniam.
Acre 1 a zau ramngaw hian Carbon dioxide tons 4 a hip thei a, chumi a tang chuan Oxygen tons 8 kumtin an siam chhuak thei thung ani. Thingkung lian (Bung kung) in nikhat a Oxygen a siam chhuah hi mipakhat kum chanve (180 days) tla ang vel a chhut a ni.
“Oxygen tellovin 5 min chhung lek pawh kan nung thei lo,
Tui tellovin 5 days chhung, chaw tellovin 5 weeks chhung”.
Thing leh mau tellova mihringte nunna engmah a nih loh zia kan hre thiam mai awm e.
Ramngaw te nen hian inkungkaihna tha tak neih tum theuh ila, tunah ramngaw humhalhna hna kan thawh chuan nakin ah kan tu leh fate tan hna ropui tak thawk kan lo ni reng dawn ani.
Vawiina thingkung i kih chuan, i tu leh fate ke i tan tih na, ramngaw i hal (kang) chuan I tu leh fate hrawk leh chhuap i hal sak tih na!! Mahse, he khawvel lo chu chenna dang kan nei si lo. Hawh u, kan khualzinna ram mai ni mahse, kan cham chhung rei lo te chhung hian nakin ah kan tu leh fate tana chenna tlak ram nuam a nih theih nan tuna tang hian tan i la thar theuh ang u, thing 5 i kih dawn chuan thing 20 i phut hmasa phawt thin dawn ni. Thing leh mau, ramngaw ten kan chungah hna ropui tak an thawh hi haider mai lovin, ‘A mah chu enge ka pek ve ang’ tih hla kan sak thin ang khan, thing leh mau, ramngaw humhalhna theuh ila, chu chu an tan kan pek theih ropui ber awm chhun ani.
